Sürücü Koltuğunda Bir Kadın: Feminist Edebiyatın Zirvesi

Kültür sanat dünyasında uzun süredir tartışılan “Yoksa artık her şey bir fikirden mi ibaret?” sorusu, sanatın özüne ve emeğine dair ezberleri bozmaya devam ediyor. Ayşegül Sönmez’in güncel sanatın sınırlarını zorlayan yaklaşımı sanatseverleri düşündürürken, edebiyat sahnesinde de zaman aşımına uğramayan metinler yeniden gündeme geliyor. Bu bağlamda, geçmişten bugüne kadın kimliği ve eril tahakküm ekseninde yazılmış en sert metinlerden biri olan Muriel Spark imzalı eserler büyük bir dikkatle inceleniyor.

Sürücü Koltuğu: 50 Yıllık Bir Başyapıt

Muriel Spark’ın 1970’te yayımlanan romanı ‘Sürücü Koltuğu’, aradan geçen yarım asra rağmen öfkesini, tazeliğini ve sarsıcılığını koruyan benzersiz bir başyapıt olarak karşımıza çıkıyor. Gereksiz tek bir kelimeye dahi yer vermeyen keskin diliyle eser, Lise’in öz-yıkım yolculuğunu sarsıcı bir kasvet ve kapkara bir mizahla harmanlıyor. Spark’ın tavizsiz üslubu, edebiyat dünyasında adeta bir deprem etkisi yaratırken, son dönemde sanat ve kültür kulislerinde yaşanan hareketlilik bu zamansız metnin önemini bir kez daha artırıyor. Benzer şekilde, sanat ve sinema dünyasında köklü değişiklikler yaşanırken, örneğin Sandra Bullock ve Nicole Kidman 28 Yıl Sonra Sinemayı Sallıyor! haberinde olduğu gibi güçlü kadın figürlerinin sanattaki dönüştürücü gücü yeniden masaya yatırılıyor.

Kendi Trajedisinin Senaristi Bir Kadın

Bugün dönüp baktığımızda görüyoruz ki 1970’lerde de dünya eril tahakkümün, kadını pasifleştiren bakışın ve nesneleştiren yönlendirmelerin egemenliği altındaydı. İşte Muriel Spark tam da o yıllarda, bir kadının bu eril dünya düzeninde kurabileceği en radikal ve rahatsız edici kontrol biçimini kurguluyor: Kendi katilini aramak.

Hikayenin merkezindeki Lise; zihnindeki kargaşa ve “başka bir yerde olma” arzusuyla rüküş mü rüküş bir elbiseyle güneye, İtalya’ya doğru bir tatile çıkıyor. Ancak bu sıradan bir dinlenme tatili değil; adım adım tasarlanmış bilinçli bir avlanma kurgusu. Lise, girdiği her ortamda abartılı kıyafetleri, gereğinden fazla uzun ve kontrolsüz gülüşleri, bilerek çıkardığı tartışmalarla arkasında silinmez izler bırakıyor. Kendisine biçilen pasif “kurban” rolünü elinin tersiyle iterek kendi trajedisinin senaristi ve yönetmeni olmaya karar veriyor.

Güneş Işığında Bir Kabus

Sayfalar ilerledikçe okur, bu metnin ancak bir kadın kaleminden çıkabileceğini idrak ediyor. Bir erkek kaleme alsaydı, hikaye muhtemelen edilgen bir kurbanın ucuz tragedyasına dönüşecekti. Oysa Spark, bu sarsıcı atmosferi kapalı mekanlarda değil; cıvıl cıvıl güneşin altında, kalabalık parklarda ve mağaza vitrinlerinin önünde inşa ediyor. Tıpkı sanat dünyasında uzun soluklu bir aranın ardından hayranlarıyla buluşan isimlerin yarattığı heyecan gibi, Spark da edebiyatta silinmez bir iz bırakıyor; hatta bu kültürel dönüşümler ve sanatçırarın sahnelere dönüşleri, müzik dünyasındaki gelişmelerle de paralellik gösteriyor (örneğin Şebnem Ferah 6 Yıl Sonra Sahnelere Döndü! Yeni Konser Takvimi gelişmeleri sanatseverler tarafından büyük bir coşkuyla karşılanmıştı).

Romanın arka planında dönemin toplumsal çalkantıları, gaz bombasıyla bastırılan öğrenci eylemleri ve kadın üzerindeki güzellik baskısı ustalıkla işlenirken, Lise’in sürücü koltuğuna bizzat oturma kararı feminist edebiyatın en radikal başkaldırıManifestolarından biri olarak tarihe kazınıyor.