Beyaz Perdenin Kirli Yüzü: Sinema Politikayı Nasıl Şekillendiriyor?

Bir filmin politik olması için politikacılardan, seçimlerden ya da doğrudan devlet iktidarından söz etmesi gerekmez. Bazen en politik film, siyaset hakkında tek kelime etmeyen filmdir. Çünkü sinema yalnızca bize ne düşüneceğimizi söylemez, dünyayı nasıl görmemiz gerektiğine dair güçlü bir çerçeve kurar. Günümüzde kültürel analizler yapılırken sıkça karşılaşılan felsefe dünyasının acı kaybı gibi entelektüel sarsıntılar, sanatın ve sinemanın toplumsal rolünü yeniden masaya yatırmamızı zorunlu kılıyor.

1980’lerden itibaren bu çerçenin önemli ölçüde değiştiğini söylemek mümkündür. Soğuk Savaş’ın son döneminden neoliberalizmin küresel egemenliğine, sosyal devletin tasfiyesinden çalışma hayatının güvencesizleşmesine kadar uzanan büyük dönüşüm, yalnızca ekonomi ve siyaseti değil, kültürel üretimi de sarstı. Sinema da bu dönüşümün hem tanığı hem de taşıyıcısı oldu. Perdede değişen yalnızca hikayeler değildi; kahramanlar, kötüler, başarı ölçütleri ve ‘normal’ hayat algısı da tamamen başkalaştı.

Sermayenin Toplumsal Hayata Müdahalesi ve Bireyselleşme

1980’ler, sermayenin toplumsal hayata müdahalesinin en yoğun olduğu dönemlerden biriydi. Özelleştirme, piyasalaşma, sendikaların güç kaybetmesi, kamusal alanın daraltılması ve bireysel rekabetin öne çıkarılması yepyeni bir toplumsal tahayyül yarattı. Bu dönüşüm sinemada da karşılığını gecikmeden buldu. Önceki dönemlerin kolektif mücadele, dayanışma ve sınıfsal çatışma eksenli anlatılarının yerini giderek bireysel başarı hikayeleri aldı. Artık kahraman, toplumsal bir dönüşümün parçası olmaktan ziyade, kendi kaderini tek başına değiştiren yalnız bir bireydi.

Toplumsal yapının bu denli değişmesi, günlük hayatın diğer alanlarında da coğrafi ve yapısal reformları beraberinde getirdi. Tıpkı ulaşım ağlarında yaşanan büyük dönüşümler gibi, kültürel altyapılar da bu sisteme entegre edildi. Örneğin, ulaşımdaki dev adımlar ve Halkalı-Kapıkule hızlı tren hattı ne zaman açılıyor? Süre 1,5 saate düşüyor şeklindeki modernleşme projeleri, kapitalist sistemin hız ve verimlilik odaklı mantığının fiziksel dünyadaki yansımaları olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sinemada Değişen Düşman Tasvirleri

Soğuk Savaş boyunca Hollywood sinemasında Sovyetler Birliği ve komünizm sıklıkla doğrudan düşman olarak temsil edildi. 1980’lerde bu anlatılar farklı biçimlerde devam ederken, Sovyetler Birliği’nin çözülmesiyle birlikte sinemanın düşman tasviri de radikal bir biçimde değişti. Yeni dönemin düşmanları artık ‘terörist’, ‘suç örgütü’, ‘haydut devlet’ ya da kontrol edilemeyen kalabalıklar oldu.

Özellikle 11 Eylül sonrasında güvenlik siyaseti, küresel sinema endüstrisinin en önemli temalarından biri haline geldi. Terörle mücadele, istihbarat faaliyetleri ve devletin güvenlik aygıtları pek çok yapımda merkezi bir anlatı unsuru olarak işlendi. Toplumsal olayların artmasıyla birlikte, Adana ve Osmaniye’de art ardına korkutan depremler gibi doğal afetler veya krizler dahi, medya ve kültür endüstrisi tarafından kitlelerin psikolojik yönlendirilmesinde farklı şekillerde yankı bulmaktadır.

Tüketim Kültürü ve Özgürlük Algısı

Neoliberal kültürün sinemadaki en güçlü izlerinden biri de tüketimle özgürlüğün birbirine sıkı sıkıya bağlanmasıdır. Alışveriş merkezleri, lüks otomobiller, markalar, büyük evler ve kariyer odaklı yaşamlar sinema karakterlerinin hayatlarının doğal parçaları haline gelmiştir. Reklam ile film arasındaki sınırın giderek incelmesi, kapitalizmin propagandasını doğrudan ve görünmez kılmaktadır. Bugün yapılması gereken, başka türlü bir dünyanın mümkün olduğunu gösterebilen hikayelerin önünü açmaktır.