Türkiye’de İl Statüsünü Kaybedip İlçe Yapılan Yerleşim Yerleri

Türkiye’nin mülki idare taksimatında geçmişten günümüze uygulanan yasal düzenlemeler, vilayet sınırlarının ve şehir unvanlarının köklü bir biçimde değişmesine yol açtı. Özellikle Cumhuriyet’in ilanının ardından, 1920’li ve 1930’lu yıllarda hayata geçirilen idari reformlar çerçevesinde, Osmanlı’dan devralınan birçok müstakil sancak ve vilayet ilçe statüsüne düşürülerek komşu illere bağlandı. Bu durum, Türkiye haritasında günümüze kadar uzanan derin izler bıraktı.

İstanbul’un Dev İlçeleri Bir Zamanlar Müstakil İldi

Cumhuriyet’in ilk dönemindeki idari taksimat kayıtlarına bakıldığında, günümüzde metropolün merkezini oluşturan önemli yerleşimlerin ayrı birer vilayet olduğu görülüyor. Tarihi ve jeopolitik konumuyla öne çıkan Beyoğlu, Üsküdar ve Çatalca, o dönemde kendi valilik teşkilatına ve meclisine sahip bağımsız iller olarak yönetiliyordu. Ancak mülki teşkilatın merkezileştirilmesi ve rasyonel yönetimi hedefleyen yeni kanunlar neticesinde, bu üç tarihi yerleşim yeri il unvanını kaybederek doğrudan İstanbul sınırlarına bağlandı. Günümüzde milyonları barındıran bu bölgeler, dönemin şartlarında alınan kararlarla ilçe hüviyetine büründü.

Kentin coğrafi sınırları kadar fiziki yapısı da zaman içinde büyük sınavlar verdi; nitekim yoğun kentleşmeyle birlikte İstanbul’da sağanak sonrası inşaat alanında heyelan meydana geldi haberleri, bu köklü ilçelerin altyapı ve kentsel dönüşüm süreçlerini sık sık yeniden tartışmaya açıyor.

1926 Düzenlemesiyle İlçe Yapılan ve Geri Dönemeyen Yerler

Anadolu coğrafyasında 1926 yılında yürürlüğe konan mülki idare kanunları, birçok kadim şehri doğrudan etkiledi. Nüfus yoğunluğu, ekonomik kapasite ve stratejik ihtiyaçlar doğrultusunda vilayet statüsü elinden alınan 8 önemli merkez, aradan geçen yaklaşık bir asra rağmen yeniden il unvanı elde edemedi:

• Ergani: Diyarbakır’a bağlandı.
• Gelibolu: Çanakkale’nin ilçesi oldu.
• Kozan: Adana sınırlarına dahil edildi.
• Siverek: Şanlıurfa’ya bağlandı.
• Genç: Bingöl’e bağlandı.
• Doğubayazıt: Ağrı bünyesine dahil edildi.
• Silifke: Mersin’in ilçesi oldu.
• Şebinkarahisar: Giresun sınırlarına aktarıldı.

Ülke genelinde bürokrasinin ve yerel yönetimlerin işleyişini belirleyen adımlar atılırken, tıpkı hâkim atamaları ve yargı düzenlemeleri gündemdeki yerini koruyor olduğu gibi mülki idaredeki statü arayışları da ilgili ilçelerin yerel dinamiklerinde her dönem canlı kalmaya devam etti.

Yıllar Sonra Vilayet Hakkını Geri Kazanan Şehirler

İdari taksimat tarihi yalnızca statü kayıplarıyla sınırlı kalmadı. Geçmişte ilçe düzeyine indirilen ancak ekonomik gelişimleri ve bölgesel ağırlıkları nedeniyle sonraki yıllarda TBMM tarafından çıkarılan kanunlarla vilayet statüsünü geri alan şehirler de mevcuttur. Örneğin, 1933 yılında ilçe yapılarak Niğde’ye bağlanan Aksaray, 1989 yılında 56 yıl aradan sonra yeniden il oldu. Benzer biçimde 1933’te vilayet hakkı elinden alınan Osmaniye 1996’da, 1926’da Kars’a bağlanan Ardahan ise 1992’de yeniden vilayet unvanına kavuştu.

Kırşehir ise 1954 yılında ilçe yapılarak Nevşehir’e bağlanmış, ancak 1957 yılında alınan yeni bir kararla tekrar il merkezine dönüştürülmüştü. Ayrıca Artvin, Bitlis, Hakkâri, Tunceli ve Muş da Cumhuriyet dönemindeki idari reformlar sırasında geçici olarak ilçe konumuna getirilmiş, ilerleyen süreçte yürürlüğe giren yasalarla yeniden il statüsü kazanmıştır.

Bugün hem Anadolu hem de Marmara genelinde yaşanan kentsel genişleme, yerel yönetimlerin idari kapasitesini zorlamaya devam ediyor. Metropollerdeki yapılaşma baskısı sonucu Pendik’te inşaat alanında toprak kayması: 9 katlı bina tahliye edildi gibi hadiseler meydana gelirken, tarihi ilçelerin il olma talepleri de Meclis gündeminde zaman zaman tartışılan konular arasındaki yerini koruyor.