Ölümün Ardından Mahalle Baskısı: Haber İçin Hayat Yağmalamak

Kendinize bile itiraf etmekte zorlanacağınız fobileriniz arasında “ölürsem ardımdan ne yazarlar?” sorusu var mı? İnsanların hayatlarıyla ilgili hüküm verme iştahımızın ölümleriyle beraber iyice kabardığını bildiğimiz için herhalde, bunun komik sayılabilecek kadar erken yaşlardan itibaren pek çoğumuzun içine yerleşebilen bir kaygı olduğunu düşünüyorum. Şefkat, koruma, uyarma görünümü altında çocukluktan itibaren uzun bir mahkemeye de benzeyen hayatlarımızın, bir de gittikten sonra başkalarınca mühürlenmesi fikrinin doğurduğu ürperti, diyelim.

Dokuz yılı aşkın köşe yazarlığım boyunca uzaktan ya da yakından tanıdığım insanların ardından anma yazıları yazdığım oldu. Çoğunlukla bir tür sorumluluk duygusuyla: “Değeri bilinsin.” Ne kadar özenli olmaya çalışırsak çalışalım bu tür yazılar bir cümlesiyle olsun maksadı aşabilir. Muhakkak ki benim de hatam olmuştur. Yine de hakkında yazdığım insanları daha çok ‘yaşayan’ yanlarıyla anlatabildiğimi umarım.

Derli Toplu Ölmek ve Kültürümüzdeki Yansımaları

Kültürümüzün şöyle bir özelliği vardır: Derli toplu ölmemiz beklenir. Evden çıkarken düzgün iç çamaşırı giymek gibi esasen insanın kendine saygısı, özeniyle ilgili bir davranışın ucu bile çoğunlukla ‘ya bir araba çarpar/kafana saksı düşer/bir silahlı saldırının ortasında kalırsan el âlem ne düşünür!’e bağlanır. Sadece bu değil, gece yatmadan önce mutfağı toplamayı, yolculuğa giderken evi derli toplu bırakmayı öğütlerken kültürümüzün derdi yine çoğunlukla budur: Başımıza bir şey gelirse bizi bulanlar, ambulanstakiler, komşular, eve girmek zorunda kalan uzak yakın akrabalar hakkımızda ne düşünür, ne der? Allah korusun, insan kendi ölümünün ardından el âleme rezil olmasın yeter…

Ülke genelinde yaşanan trajik olayların ardından, tıpkı Antalya’da doğum gününde şüpheli ölüm vakalarında olduğu gibi, kayıp haberlerinin ele alınış biçimi toplumsal hassasiyetlerimizi bir kez daha gözler önüne seriyor. Hayatımızı hep bu bilgiyle yaşarız: Bir gün ansızın ölebileceğimiz ve evimizin, bedenimizin, çekmecelerimizin, masamızın üstünde bıraktığımız çerçöpün başkalarının bakışına açılacağı ihtimalini hesaba katmamız beklenir. Ülkemizde insan ölüme bile büyük bir mahalle baskısıyla hazırlanır. Şunu demek de aklımıza gelmez mesela: “Benim hayatım bitiyorken senin benim ojemle, saç dibimin gelmesiyle, evimin düzeniyle alakalı ileri geri hükümlerinle mi uğraşacağım, a hadsiz!”

Medyanın Sınırları ve Hayatları Yağmalamak

Toplumda derin izler bırakan ani kayıplar ve vefat haberleri sonrasında basının ve sosyal medyanın tutumu, zaman zaman hayatların “yağmalanması” boyutuna ulaşabiliyor. Tıpkı mezarlıkta korkunç olay haberlerinde görüldüğü üzere, acının merkezindeki insanlara ve geride kalanlara tanınması gereken mahremiyet alanı, sansasyonel başlıklar ve detaylar uğruna ihlal edilebiliyor. Haber değeri ile insan onuru arasındaki hassas dengenin korunması, modern medyanın en temel sorumlulukları arasında yer alıyor.

Ölümün soğuk gerçekliğiyle yüzleşen yakınların acısına saygı duymak yerine, magazinelleştirilen detayların peşinden gitmek, toplumsal empatinin zayıfladığının açık bir göstergesidir. Geride kalanların hatırasına ve mahremiyetine saygı göstermek, hem gazetecilik etiğinin hem de insani erdemin vazgeçilmez bir parçasıdır.