Beyazperdenin Gizli Siyaseti: Sanat Siyasetten Uzak Durabilir mi?

Sinema, doğrudan siyasal temaları ya da ideolojik sloganları perdeye taşımanın ötesinde; kitlelerin zamanını, algısını ve bakışını örgütleyen kitle iletişimsel ve endüstriyel varoluşu gereği en baştan politiktir. İnsanın politik bir varlık olmaktan kaçamayışı gibi sinema da toplumsal çelişkilerin, sınıfsal dinamiklerin ve hegemonya ağlarının dışına çıkamaz. Hâkim ideolojinin sınırlarını sorgulamayan veya mevcut statükoyu doğallaştıran her anlatı, en katı politik tavrı zaten takınmaktadır.

Tam da bu zeminde dönem dönem hortlayan “Sanat siyasetten uzak dursun” çıkışları, mevcut iktidar ilişkilerini aklama refleksinin bir ürünü olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun en net örneklerinden biri, Berlin Film Festivali jüri başkanlığı sırasında Wim Wenders’ın sarf ettiği “Sinemacılar siyasetten uzak durmalı, biz siyasetçilerin değil insanların işini yapmalıyız” sözleri olmuştur. Sinemanın kitleler üzerindeki kurucu gücü, onun toplumsal ölçekteki ağırlığından gelmektedir; çünkü sinema her zaman kitlelerin gündelik bilincine en dolaysız biçimde nüfuz eden yegâne kitle sanatıdır.

Maddi Bir Pratik ve Mekân Olarak Sinema

Sinemanın politik karakterini kavramak, onu soyut bir görsel metin ya da saf bir sanat eseri olarak ele almaktan vazgeçmekle başlar. 19. yüzyılın sonlarında hızlı sanayileşmenin ve kentleşmenin doğrudan bir ürünü olarak panayırlarda kitleleri büyüleyen bir cazibe gösterisi şeklinde doğan sinema, kuramcı Béla Balázs’ın tespitiyle; feodal toplumların kalıntısı olmayan, doğrudan kapitalizm çağında kurulan ilk ve tek burjuva sanatıdır.

Sinemanın kitlelerle kurduğu bu maddi bağ, onun doğduğu andan itibaren sınıf mücadelesi ve boş zaman tartışmalarına önemli bir uğrak olarak yerleşmesini sağlamıştır. Fabrika işçileri, göçmenler ve dar gelirliler için sinema, mevcut çalışma rejiminden kaçılan, karanlık salonlarda kolektif bir duygudaşlık kurulan en ucuz ve en erişilebilir soluklanma alanıydı. Tıpkı günümüzde dijital dünyanın getirdiği yeni algoritmik düzenlemeler gibi, geçmişte de sinema salonları üzerinden ciddi bir denetim mekanizması kurulmuştur. Örneğin, teknoloji dünyasındaki ani değişimler ve kısıtlamalar nasıl ki kullanıcı alışkanlıklarını doğrudan etkiliyorsa (benzer bir dijital dönüşüm için Google Gemini Modelleri Değişiyor: Ücretsiz ve Plus Kullanıcılara Kısıtlama! haberimize göz atabilirsiniz), sinema salonlarının mimari evrimi de kitleleri disipline etme amacı taşıdı.

Deluxe Sinemalar ve Seyirciyi Disipline Etme Çabası

Sinemanın kitleler üzerinde bu denli güçlü bir çekim merkezi olması sermaye sınıfını rahatsız etmekte gecikmedi. 1910’lardan itibaren ‘deluxe sinemalar’ yani kristal avizeli, klimalı, ihtişamlı film sarayları inşa edildi. Nikelodeonlardaki proleter izleyici gürültülü bir kitleydi ve film saraylarıyla birlikte bu kitle, halılarla kaplı salonlarda sessizce oturan, hareket etmesi ve tepki vermesi kurallarla belirlenmiş bir seyirci pratiğine dönüştürüldü. Toplumsal yaşamın her alanında görülen bu denetim ve otorite arayışı, zaman zaman hukuki ya da kamusal alanlarda da sert tedbirlerle kendini gösterir.

Gündelik hayatın akışını ve toplumsal güvenliği sarsan olaylar karşısındaki hukuki müdahaleler (benzer bir adli vaka için Yargıda Rüşvet Soruşturmasında Şok: Eski Hakim Tutuklandı! gelişmesini inceleyebilirsiniz) tıpkı sinema salonlarındaki denetim politikaları gibi sistemin kendi sınırlarını koruma refleksinin birer parçasıdır. Beyazperde, dünden bugüne bu politik ve endüstriyel mücadelenin ana sahnelerinden biri olmaya devam etmektedir.