Kronik Böbrek Hastalığı ve Çevresel Karbon Ayak İzi

Dünya genelinde ve Türkiye’de giderek yaygınlaşan kronik böbrek hastalığı, sadece bireysel bir sağlık sorunu olmanın ötesine geçerek küresel ekosistem üzerinde ciddi bir çevresel yük oluşturmaya başladı. Yapılan son araştırmalar, hastalığın tedavi ve bakım süreçlerinin karbon ayak izinin, iklim değişikliğiyle mücadele hedefleri açısından kritik bir boyuta ulaştığını gösteriyor.

Böbrek Hastalıklarının Devasa Karbon Ayak İzi

AstraZeneca Türkiye ve bağımsız sağlık araştırma şirketi Maverix tarafından ortaklaşa yürütülen “Türkiye’de Kronik Böbrek Hastalığının Çevresel Etkisi” başlıklı çalışma, çarpıcı veriler ortaya koydu. Türkiye’nin ev sahipliği yapacağı COP31 İklim Zirvesi öncesinde paylaşılan rapor, hastalığın bakım süreçlerinin yıllık karbon ayak izinin 2,84 milyon ton karbondioksit eşdeğerinde olduğunu saptadı.

Çalışmanın detaylarına göre bu çevresel maliyet; 591 bin 646 hanenin yıllık karbon salımına, bir uçağın dünya çevresindeki 4 bin 717 turuna veya 8,36 milyar kilometrelik bir araç yolculuğuna eşdeğer bir büyüklüğe sahip. Türkiye’nin enerji yatırımları gibi makro ölçekli ekonomik süreçler kadar, sağlık sektöründeki bu tür çevresel yüklerin de sürdürülebilirlik açısından takip edilmesi gerektiği vurgulanıyor.

Hasta Bakımı ve Emisyon Kaynakları

Hastalığın ilerleyen evrelerinde artan karbon emisyonlarının temel kaynakları arasında hasta ulaşımı, hastanede yatış süreçleri ve ileri evrelerde uygulanan böbrek replasman tedavileri (diyaliz ve nakil) yer alıyor. Hastalık ilerledikçe karbon ayak izi de katlanarak artıyor. Özellikle merkezde hemodiyaliz uygulanan 5. evre hastaların yıllık karbon ayak izi, 10,5 ton karbondioksit eşdeğeri olarak hesaplandı; bu miktar bir aracın 30 bin 820 kilometrelik yolculuğuna denk geliyor.

İklim değişikliğinin etkileriyle gündemde olan İstanbul ve birçok ilde beklenen kuvvetli yağışlar gibi meteorolojik olaylar, çevresel dengenin hassasiyetini gösterirken, sağlık sektörünün bu denge üzerindeki etkisi de göz ardı edilemez bir boyuta ulaştı. Günün özeti kapsamında değerlendirilen bu veriler, sağlık yönetiminde yeni bir dönemin gerekliliğini kanıtlıyor.

Erken Tanı: Hem Sağlık Hem Çevre İçin Kritik

Düşük farkındalık nedeniyle hastalığın son evreye kadar fark edilmemesi, hem ölüm riskini hem de çevresel maliyeti artırıyor. Dünyada yaklaşık 3,5 milyon, Türkiye’de ise 85 bin hasta diyaliz veya böbrek nakli ile yaşamını sürdürüyor. Kronik böbrek hastalarında ölüm riski, sağlıklı bireylere oranla 10 ila 20 kat daha fazla seyrediyor.

Dünya Sağlık Asamblesi’nin (WHA) Mayıs 2025’te aldığı kararla hastalığı küresel bir halk sağlığı önceliği ilan etmesi, paradigma değişikliğini beraberinde getirdi. Artık odak noktası, geç evre tedaviden ziyade erken tanı ve hastalık yönetimine kaydırılmış durumda. Uzmanlar, hastalığın erken evrede saptanması durumunda yıllık 645 bin 457 ton karbondioksit salımının önüne geçilebileceğini belirtiyor.

Ekonomik boyutta ise 2027 yılı için küresel yük beklentisi 400 milyar dolar olarak öngörülüyor. Türkiye’de ise 9 milyondan fazla böbrek hastası bulunduğu tahmin edilirken, erken müdahalenin hayati önemi bir kez daha altı çizilen bir konu haline geldi.