Ankara’nın Unutulan Güzeli Roji Sabo’nun Hayatı ve Sanat Çevresi

Türkiye’nin Cumhuriyet dönemindeki kültürel ve sanatsal dönüşümünde iz bırakan, ancak zamanla unutulmaya yüz tutmuş isimlerden biri olan Macar piyanist Roji (Rozsi) Sabo, Ankara’nın sanat çevrelerinin bir dönem merkezindeydi. 1945 yılında Ankara’nın Hanımeli Sokak’taki evinde gerçekleştirdiği sıra dışı kültürel etkinliklerle adından söz ettiren Sabo; Orhan Veli, Sabahattin Ali ve Azra Erhat gibi dönemin dev isimleriyle aynı çatı altında, unutulmaz anılara imza atmıştı.

Kültür sanat dünyasında derin izler bırakan bu tür tarihi ve edebi olaylar, geçmişin kayıp yapraklarını aralarken, benzer şekilde edebiyat dünyasından güncel yankılar da bulmaktadır. Örneğin, edebiyatımızın usta isimlerinin izinden giden güncel eserler için Şair Nihat Ziyalan’ın Son Şiiri Deniz Göktaş İçin Yazıldı başlıklı çalışmayı inceleyebilirsiniz. Roji Sabo’nun salonları ise o yıllarda sadece birer ev değil, aynı zamanda dönemin entelektüel buluşma noktasıydı.

Ankara’nın Hanımeli Sokak’ındaki Sanat Evi

1945 yılında Roji Sabo’nun evinde sahnelenen Nikolay Gogol’ün “Bir Evlenme” adlı tiyatro oyunu, dönemin sanat anlayışını gözler önüne seriyordu. Azra Erhat’ın çöpçatanı, Sabahattin Eyüboğlu’nun evlenmek isteyen bir memuru, Orhan Veli’nin ise onun uşağını canlandırdığı bu ev tiyatrosu, Ankara’nın sosyal hayatına damga vurmuştu. Evin sahibi Roji Sabo, sadece bir ev sahibi değil, aynı zamanda Türkiye’de Béla Bartók’un eserlerini tanıtan ilk piyanistlerden biriydi.

Ankara Devlet Konservatuvarı’nda ders veren, İstanbul ve Ankara’da ardı ardına konserler düzenleyen Sabo’nun dostluk halkası oldukça genişti. Nurullah Ataç, Abidin Dino, Güzin Dino ve Necati Cumalı gibi isimler onun en yakın dostlarıydı. Necati Cumalı’nın kendisine aşık olduğu, Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun ise adına şiirler yazdığı bilinen Sabo, dönemin sanatçıları için adeta bir ilham perisiydi.

Macaristan’dan Türkiye’ye Uzanan Müzikal Yolculuk

Asıl adı Rozsi Venetianer olan Roji Sabo, 1909 yılında Macaristan’da Yahudi bir ailenin kızı olarak dünyaya geldi. Çok küçük yaşlarda piyano çalmaya başlayan ve Budapeşte Müzik Akademisi’ni birincilikle bitiren Sabo, ünlü besteci Béla Bartók ile çalışmıştı. 1933 yılında Macar mühendis Béla Szabó ile evlenerek Türkiye’ye gelen sanatçı, eşinin Cumhuriyet’in sanayileşme projelerinde görev alması nedeniyle önce Eskişehir’de, ardından Ankara’da yaşadı.

Ankara’da müzik kariyerini sürdüren ve halkevlerinde, radyolarda konserler veren Sabo, Türkiye’deki çok sesli müziğin gelişimine önemli katkılar sundu. Toplumsal hafızamızın ve kültürel mirasımızın korunması adına atılan adımlar, geçmişteki bu değerli isimlerin yeniden hatırlanmasını sağlarken, ülkemizin farklı alanlardaki modernleşme ve koruma politikaları da sıkça tartışılmaktadır. Nitekim bu durum, Financial Times’tan Türkiye’nin Sıfır Atık Hedefi Raporu gibi uluslararası değerlendirmelerde de kendine yer bulmaktadır.

Nazi Kamplarında Kaybedilen Ailenin Acısı

Roji Sabo’nun hayatındaki ışıltılı konserlerin, neşeli tiyatro oyunlarının ve büyük aşkların ardında ise büyük bir trajedi yatıyordu. Yahudi kökenli bir aileden gelen Sabo, II. Dünya Savaşı sırasında Nazi kamplarında ailesinin büyük bir kısmını kaybetti. Dostlarının etrafında ördüğü sevgi çemberi ve müziği, bu derin acıyla baş etmesinde en büyük sığınak oldu. Yıllar sonra müzikolog Filiz Ali’nin gayretleriyle yeniden gün ışığına çıkan bu hayat hikayesi, Türkiye’nin Cumhuriyet dönemi sanat tarihinin en dokunaklı hikayelerinden biri olarak kayıtlara geçti.