Ekonomik Bağımsızlığın Temelleri ve Düyûn-ı Umûmiye Mirası

Kurtuluş Savaşı, yalnızca ülke topraklarını yabancı işgalinden kurtarmakla kalmamış; aynı zamanda ülkenin iktisadi ve siyasi bağımsızlığını sağlamayı ve çağdaş bir Türkiye yaratmayı hedeflemiştir. Bu bağlamda, Atatürk’ün Mirası ve Türkiye’de Laiklik Tartışmalarının Dönüşümü sürecinde de görüleceği üzere, cumhuriyetin kurucu kadroları her alanda tam bağımsızlığı esas almıştır.

İktisadi bağımsızlığın hayati önemine dikkat çeken Mustafa Kemal Atatürk, 17 Şubat 1923 tarihindeki İzmir İktisat Kongresi açılış konuşmasında, “İstiklâl-i tam için şu düstur var: Hâkimiyet-i Milliye, hâkimiyet-i iktisadiye ile tarsin edilmelidir. Tam bağımsızlık için millî egemenlik, ekonomik egemenlikle sağlamlaştırılmalıdır” diyerek ekonomik özgürlüğün altını çizmiştir.

Osmanlı’da Ekonomik Bağımsızlığı Sınırlayan Unsurlar

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde ekonomik egemenliği yıpratan iki temel uygulama ön plana çıkmaktadır: Bunlardan biri kapitülasyonlar, diğeri ise Düyûn-ı Umûmiye idaresidir. Ticareti canlandırmak ve siyasi ilişkileri güçlendirmek amacıyla verilen kapitülasyonlar, zamanla Osmanlı’nın zayıflamasına ve devletin vergi ile yargı yetkisini sınırlayan bir dış bağımlılık aracına dönüşmüştür.

Özellikle Fransa başta olmak üzere İngiltere, Hollanda, Avusturya ve daha sonra ABD gibi devletlere tanınan ayrıcalıklar, Osmanlı topraklarında yabancıların yerel mahkemelerden muaf tutulmasına ve ekonomik alanda tek taraflı haklar elde etmesine yol açmıştır. Bu durum, ülkede Yavuz Ağıralioğlu’ndan Ekonomik Büyüme ve Refah Vurgusu gibi modern ekonomik değerlendirmelerin de sıkça ele aldığı üzere, üretim ve sermaye birikimini olumsuz etkilemiştir.

Düyûn-ı Umûmiye ve Dış Borçlanma Süreci

Osmanlı Devleti, ilk dış borcunu 1854 yılında Kırım Savaşı nedeniyle almak zorunda kalmıştır. Bütçe açıkları, savaş giderleri ve eski borçların faiz ödemeleri bu borçlanmayı tetiklemiştir. II. Abdülhamit döneminde yayımlanan Muharrem Kararnamesi ile 20 Aralık 1881’de alacaklılarla anlaşma sağlanmış ve Düyûn-ı Umûmiye İdaresi kurulmuştur.

İngiliz, Fransız, Alman, İtalyan ve Hollandalı üyelerden oluşan bu uluslararası örgüt; tuz resmi, damga resmi, ispirtolu içkiler resmi ve tütün aşarı gibi en önemli gelir kaynaklarını doğrudan tahsil etmiştir. Devlet hazinesi üzerindeki bu ağır mali vesayet, ülkenin ekonomik bağımsızlığını tamamen ortadan kaldırmıştır.

Lozan ile Gelen Tam Bağımsızlık

Türkiye Cumhuriyeti’nin tapusu niteliğindeki Lozan Antlaşması’nın 28. maddesi ile kapitülasyonlar bütün yönleriyle kaldırılmıştır. Benzer şekilde Düyûn-ı Umûmiye de tarih sahnesinden silinmiş, Osmanlı’nın dış borçları içinde Türkiye’ye düşen kısmın son taksiti ise 1954 yılında tamamen ödenmiştir. Bu tarihsel süreç, ekonomik egemenliğin siyasi bağımsızlık kadar vazgeçilmez bir unsur olduğunu geleceğe miras bırakmıştır.