Türk Edebiyatında “Garip” Akımının Kurucusu Orhan Veli Kanık

Türk şiirinin yenilikçi ve özgün simalarından biri olarak adını edebiyat tarihine altın harflerle yazdıran Orhan Veli Kanık, “İstanbul’u Dinliyorum”, “Güzel Havalar”, “Bir Garip Orhan Veli” ve “Anlatamıyorum” gibi ölümsüz eserleriyle Türk kültür mirasına derin izler bıraktı.

Muzıka-yı Hümayun’da klarnetçilik, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nda şeflik ve Ankara Radyosu’nda müdürlük görevlerinde bulunan İzmirli tüccar Fehmi Bey’in oğlu Mehmet Veli Bey ile Beykoz eşrafından tüccar Hacı Mehmet Bey’in kızı Fatma Nigar Hanım’ın çocuğu olarak 13 Nisan 1914’te İstanbul Beykoz Yalıköyü’nde dünyaya gelen Kanık’ın çocukluğu Beykoz, Beşiktaş ve Cihangir semtlerinde geçti.

Edebiyat Dünyasına İlk Adımlar ve Eğitim Hayatı

Asıl adı “Ahmet Orhan” olan şairin ailesi, Soyadı Kanunu’nun ardından “Kanık” soyadını aldı. Kanundan önce babasının adındaki “Veli”yi benimseyen Kanık, edebiyat çevrelerinde “Orhan Veli” olarak tanındı. Adnan Veli ve Füruzan (Yolyapan) isimli iki kardeşi olan Kanık, mütareke sırasında Akaretler’de bulunan Anafartalar İlkokulunun ana sınıfına devam etti. Edebiyat sevgisinin ilk tohumlarının atıldığı Galatasaray Lisesi’nin ilkokul kısmında yatılı eğitim gören Kanık’ın çocukken yazdığı ilk hikayesi, “Çocuk Dünyası” dergisinde basıldı.

Mehmet Veli Bey, Cumhuriyet’in ilanından sonra Ankara’da Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası şefliğine tayin edilince Kanık, ailesiyle Ankara’ya taşındı. Burada ilkokulu Ankara Gazi İlkokulu’nda, orta öğrenimini Ankara Erkek Lisesi’nde tamamladı. Lise yıllarında Ahmet Hamdi Tanpınar, Rıfkı Melul Meriç, Halil Vedat Fıratlı ve Yahya Saim Ozanoğlu gibi dönemin önemli isimlerinden ders aldı. Kimi zaman kültürel etkinliklerin ve sanatsal gelişmelerin yakından takip edildiği bu dönem, sanatçının vizyonunu genişletti. Tıpkı kültür sanat dünyasındaki diğer etkinlikler gibi, örneğin 37. Ankara Film Festivali düzenlenen törenle başladı haberinde olduğu gibi o yıllarda da başkent sanatın merkezi konumundaydı.

Garip Hareketi ve Şiirde Değişim

“Birinci Yeni” ya da “Garip” hareketini birlikte başlatacağı Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile lise yıllarında tanışan Orhan Veli, “Sesimiz” adlı okul dergisini çıkardı ve Ankara Halkevi’nde sahnelenen çeşitli piyeslerde oyunculuk yaptı. 1933’te girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nden 1936’da ayrılarak Ankara’ya döndü ve PTT Umum Müdürlüğü Telgraf İşleri Reisliği Milletlerarası Nizamlar Bürosu’nda memuriyete başladı.

“Varlık” dergisinde 1936’dan itibaren yayımlanan ilk şiirlerinde zaman zaman “Mehmet Ali Sel” takma adını kullanan Kanık’ın yeni tarzdaki ilk şiirleri yine aynı dergide Eylül 1937’de okurla buluştu. Şiirlerini Gençlik, İnsan, Yenilik ve Ses gibi dönemin prestijli dergilerinde yayımlamayı sürdüren Kanık, Mayıs 1941’de okul arkadaşları Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile ortaklaşa çıkardığı “Garip” kitabıyla edebiyat çevrelerinde geniş yankı uyandırdı.

Özellikle Orhan Veli tarafından kaleme alınan “Garip Önsözü”, şiire özgü bir söz varlığı olarak görülen “şairaneliği”, vezin ve kafiye gibi şekil unsurları ile benzetmeye dayalı sanatları reddederek yalın dili ve anlamı öne çıkardı. Şairin bu yenilikçi vizyonu, sonraki dönemlerde pek çok farklı sanat dalında olduğu gibi toplumsal duyarlılıkların ve ifade biçimlerinin dönüşümüne öncülük etti. Tıpkı günümüzdeki çeşitli toplumsal çağrılarda görülen değişim arayışları gibi; nasıl ki Kanadalı Şarkıcı Mendes’ten Sanatçılara Gazze Çağrısı sanatın evrensel gücünü hatırlatıyorsa, Orhan Veli de şiiri saraydan sokağa indirerek halkın diliyle yeniden inşa etmiştir.